Karsiliksiz Ask
Bu yaz覺da, Hegelci felsefenin insan arzusu anlay覺覺ndan ve iliki merkezli psikodinamik yakla覺mlardan yararlanarak, betimleyici psikiyatri i癟inde yeterince ele al覺namayan, bakas覺na y繹nelik arzunun kar覺l覺ks覺z kalmas覺 halinde ortaya 癟覺kan durumlar覺, normalden en patolojik olana doru bir spektrum i癟inde ele alma f覺rsat覺 veren “kar覺l覺ks覺z ak sendromu” kavram覺n覺 ileri s羹receiz.
“Kar覺l覺ks覺z ak sendromu” bir spektrum bozukluudur. Arzusu umduu d羹zeyde kar覺l覺k bulmayan, reddedilen ya da reddedildiini d羹羹nen kiinin spektrumun neresinde yer alaca覺, sal覺kl覺 bir kendilik organizasyonu g繹sterip g繹stermemesine, nesne ilikileri bak覺m覺ndan sergiledii performansa ve kulland覺覺 savunma d羹zeneklerine bal覺d覺r.
Bu makale, yazar覺n konuyla ilgili literat羹r羹 arat覺rmas覺 ve kendi klinik deneyiminin sonucunda ortaya 癟覺km覺t覺r.
Anahtar kavramlar: Ak patolojileri, erotomani, kar覺l覺ks覺z ak
Bug羹n betimleyici psikiyatride, insanlar覺n birbirleriyle duygusal ilikilerinde ortaya 癟覺kan birincil psikopatolojik g繹r羹n羹mlere yaln覺zca “iliki bozukluu” ve “sanr覺sal bozukluklar覺n erotomanik tipi” i癟erisinde yer verilmektedir. “襤liki bozukluu” bal覺覺 alt覺nda romantik ilikilerin ne zaman klinik ilgi oda覺 haline geleceiyle ilgili hi癟bir 繹l癟羹t belirlenmezken, “erotomanik tip sanr覺sal bozukluk” ise yaln覺zca “genellikle daha y羹ksek bir konumu olan baka bir kiinin kendine a覺k olduuna ilikin sanr覺lar覺” kapsamaktad覺r. Tek ba覺na bir fenomen olarak ele al覺nd覺覺nda bile olduk癟a tart覺mal覺 olan, etiyolojisinden (Raskin ve Sullivan 1974; Hallender ve Callahan 1975; Seeman 1978) klinik g繹r羹n羹m羹ne (Pearl 1972; Rudden ve ark 1980; Taylor ve ark 1983; Ellis ve Mellshop 1985) tan覺 繹l癟羹tlerinden ve seyrinden (Raskin ve Sullivan 1974; Hallender ve Callahan 1975; Seeman 1978; Ellis ve Mellshop 1985; Evans ve ark 1982; Jordan ve Howe 1980) tedavisine (Hallender ve Callahan 1975; Jordan ve Howe 1980; Rudden ve ark 1980; Taylor ve ark 1983; Ellis ve Mellshop 1985; Stien 1986) bir癟ok farkl覺 g繹r羹 ileri s羹r羹len “birincil erotomani” konusunda son zamanlarda bir癟ok yeni toparlay覺c覺 projeler ileri s羹r羹lmektedir (Meloy 1989; Rudden ve ark 1990; Segal 1993; Mullen ve Pathe 1994). Yaanan olaylar覺n da zorlamas覺yla konuya adli psikiyatri a癟覺s覺ndan hukuksal 癟繹z羹mler bulmaya 癟al覺覺lmaktad覺r (Perez 1993; Meloy ve Gothard 1995). Ama “birincil erotomani” konusunda hen羹z yeterli bir 癟er癟eveye bile sahip olmad覺覺m覺z kabul edilmektedir. “襤liki bozukluu”nun romantik bi癟imlerinin neler olduklar覺 konusunda ise, genellikle psikodinamik yakla覺mla yap覺lan uygulamalardan edinilen g繹zlemler ve kavramlat覺rma giriimleri (Kernberg 1995) d覺覺nda, yeterince fikir sahibi deiliz. Oysa “ak” diye anlat覺lan yaant覺n覺n b繹ylesine kolayca ele al覺namayaca覺n覺, onun en olaan seyrinde bile kimi zaman psikolojik destek ve yard覺m olmaks覺z覺n s羹rd羹r羹lemeyecek kadar zorluklarla dolu olduunu t羹m klinisyenler bilmektedir. Kald覺 ki ak patolojileri, b繹yle birincil g繹r羹n羹mlerinin yan覺s覺ra, ruhsal rahats覺zl覺klar覺n seyri s覺ras覺nda ikincil olarak da s覺k癟a ortaya 癟覺kabilirler.
Ak yaant覺lar覺n覺n ve kimi zaman psikiyatrik destei zorunlu k覺lan psikopatolojik g繹r羹n羹mlerin, uygulamada kar覺la覺lma s覺kl覺klar覺 g繹z繹n羹nde bulundurulduunda, ayr覺nt覺l覺 bir ekilde tan覺mlanmalar覺na, ak yaant覺lar覺n覺n patolojik g繹r羹n羹mlerinin nas覺l ay覺rdedileceklerinin ve hangi durumda ne t羹r bir yard覺m (tedavi) yakla覺m覺n覺n gerekli olduunun belirlenmesine gereksinim vard覺r.
Bu nedenle biz, ak覺n “normal” ve patolojik g繹r羹n羹mlerini geni bir spektrum i癟inde kavraman覺n olanakl覺 olduu d羹羹ncesiyle, baka bir癟ok klinisyenin de 癟aba g繹sterdii bu konularda bir ilk ad覺m olarak, yeni bir modelin ilk tasla覺n覺 sunmak istiyoruz.
Modelimiz, birincil (primer) ak patolojileri i癟in, psikodinamik yakla覺m i癟inde gelitirilmi ama ampirik gereksinimleri kar覺layabilecek ekilde geniletilme olanaklar覺 bulunan, savunma d羹zeneklerinin mat羹rden immat羹re doru kullan覺mlar覺n覺 esas alarak ekillendirilmi bir spektrum bak覺覺na dayanmaktad覺r.
Ak patolojilerinin yer ald覺覺 bu spektrum bozukluklar覺n覺n tamam覺na ise, “kar覺l覺ks覺z ak sendromu” ad覺n覺 vereceiz. 羹nk羹 “kar覺l覺ks覺z” nitelemesi, birincil ak patolojilerinin t羹m羹nde ortak olarak bulunmakta, ger癟ek bir iliki olsun ya da olmas覺n, ak patolojisi yaayan kiinin bu yaant覺y覺 “yeterli” bulmayarak patolojik savunmalara y繹neldiine iaret etmektedir. Bu yolla birincil ak patolojilerini ve son d繹nemde youn tart覺malara konu olan homoseks羹el erotomaniyi ve dier homoseks羹el ak patolojilerini de (Dunlop 1988; Boast 1994) “kar覺l覺ks覺z ak sendromu spektrumu” i癟inde kavrama olana覺 ortaya 癟覺kmaktad覺r.
Ama 繹nce insan覺n duygusal yaant覺s覺n覺n bir bi癟imi olarak aka bak覺覺m覺z覺 anahatlar覺yla ortaya koymal覺y覺z.
襤nsan arzusunun ay覺rt edici nitelii ve sal覺kl覺 ak yaant覺s覺
Ak覺 ve ak patolojilerini inceleyebilmek i癟in ilk yap覺lmas覺 gereken, “insan arzusunun nitelii”ni nas覺l kavrad覺覺m覺z覺 ortaya koyabilmektir. rnein bug羹n 癟oumuzun bak覺覺na g繹re, insan arzusunun, dier canl覺lar覺n arzulamalar覺ndan hi癟 de belirgin bir fark覺 bulunmamaktad覺r; “gereksinim”, “istek” ve “arzu” kavramlar覺n覺n hepsi, hemen hemen ayn覺 anlama sahiptir ve insan bedenindeki organik bir ilevin zorlamas覺yla ilgilidirler. Biz ise, insan arzusunun nitelii sorununun 癟繹z羹m羹nde Hegel in “efendi-k繹le diyalektii”ndeki bak覺覺n覺n olduk癟a yaray覺l覺 olduunu d羹羹n羹yoruz. Hegel e g繹re, “襤nsan istei ya da daha iyi bir deyile, bir bireyi 繹zg羹r ve bireyselliinin, 繹zg羹rl羹羹n羹n, tarihinin ve sonu癟 olarak da tarihselliinin bilincinde k覺lan anthropogene (insan k覺lan) istek, hayvan覺n duyduu istekten (doal, yaln覺zca yaayan ve hayat覺 hakk覺nda yaln覺zca bir duyguya sahip olan varl覺覺n isteinden) ger癟ek pozitif , veri olan bir nesneye deil de, baka bir istee y繹nelmesiyle ayr覺l覺r. B繹ylece 繹rnein erkek ve kad覺n ilikisinde istek, eer biri dierinin bedenini deil de, isteini isterse; eer o istek olarak istei elde etmek , kendinin k覺lmak isterse, yani istenmek ya da sevilmek yahut insan olmas覺 bak覺m覺ndan deerli olarak, insan bireyi ger癟ekliinde kabul edilmek isterse, bu insani bir istektir.”
…”Baka bir deyile, insani, antropogene (insan k覺lan) 繹zbilinci ve insani ger癟eklii douran isteklerin t羹m羹, sonu癟 olarak kabul edilme isteinin bir sonucudur… 襤nsan bir baka insana kendini empoze etmeyi, ona kendini kabul ettirmeyi istedii 繹l癟羹de insand覺r… Balang覺癟ta, hen羹z dieri taraf覺ndan kabul edilmedii s羹rece, onun eyleminin hedefi bu dieridir ve onun insan olarak deeri ve ger癟eklii bu dieri taraf覺ndan kabul edilmesine bal覺d覺r; hayat覺n anlam覺 bu dierinde younla覺r.” (Kojeve 1988)
Hegel in k繹le-efendi diyalektiindeki bu bak覺覺, psikiyatri d羹nyas覺nda ilk yank覺s覺n覺, Frans覺z psikanalist Lacan 覺n 癟al覺mas覺nda bulmaktad覺r. Lacan, Hegel in tezinden insan isteinin dier canl覺lar覺n isteklerinden farkl覺 olarak, fiziksel gereksinimlerin kar覺lanmas覺n覺n yan覺s覺ra, bir de sevgi ve tan覺nma isteini de kapsad覺覺 ve sorunun ancak 繹zneleraras覺 (intersubjective) bir balamda ele al覺nabilecei sonucunu 癟覺kart覺r. Lacan, bu nedenle istek (demand) ile arzu (desire) aras覺nda bir ayr覺m yapar: 襤stek, bedenin gereksimlerinden kaynaklan覺r ve daima kendine 繹zg羹 bir biyolojik 繹ge ta覺r ama arzu asla istek ile ayn覺 ey deildir; arzu, her zaman istein hem 繹tesindedir hem de ondan 繹nce vard覺r. Arzu, istein 繹tesinde varolur demek, arzunun istei at覺覺 yani sonsuz olduu anlam覺na gelir; 癟羹nk羹 arzuyu doyurmak olanaks覺zd覺r. Arzu, her zaman s繹ylenemez olan覺 imlediinden hi癟bir zaman doyurulamaz. En 繹zgeci olanlar覺 da dahil olmak 羹zere b羹t羹n insan eylemleri, “bakas覺”n覺 tan覺mak yoluyla ortaya 癟覺kar. Bu nedenle her kendini tan覺ma arzusu, asl覺nda, bir bi癟imde “bakas覺”n覺 tan覺ma arzusudur. Arzu, arzu i癟in arzulamak, yani “bakas覺”n覺n arzusunu arzulamakt覺r. Lacan i癟in insan, gereksinim, istek ve arzu aras覺ndad覺r; bunlar覺n nerde balay覺p nerde bittikleri bir t羹rl羹 bilinemez. rnein alayan 癟ocua, annesi bir par癟a 癟ukulata verdiinde, 癟ocuk, hi癟bir zaman annenin bu eyleminin kendi gereksinimlerinin giderilmesi i癟in mi yoksa bir sevgi g繹sterisi olarak m覺 ger癟ekletirildiini bilemeyecektir. Zaten bir bak覺ma arzunun gelimesinin temeli de istein yaratt覺覺 bu d羹 k覺r覺kl覺覺d覺r (Lacan, 1981; Madun 1995).
Arzuya Hegelci bak覺, daha sonra nesne ilikileri ve kendilik psikolojisi kuramlar覺nda, belirgin bi癟imde ortaya 癟覺km覺t覺r. 襤nsan ilikisine, insan varoluuna yap覺lan basit eklemeler deil, bizzat varoluun kendisi olarak bakan bu kuramlar sayesinde, insan psikiyatrideki bilimsel yaln覺zl覺覺ndan kurtulma ans覺na kavumutur (Cashdan 1988). Yine bu kuramlar sayesinde, ak gibi arzulaman覺n kat覺覺ks覺z bi癟imde kendini g繹sterdii insan ilikisi formlar覺n覺 ayr覺nt覺lar覺yla ele al覺p inceleme f覺rsat覺 domu oldu.
Bu kuramlara g繹re bakt覺覺m覺zda, en 繹zet ekliyle, ak覺n insan覺n iliki i癟indeki varoluunun y羹ksek bir olas覺l覺覺 olduunu g繹rebilir; “sal覺kl覺 ak yaant覺s覺”n覺 ise, ak覺n evrensel fenomenolojisinin olgun bir kendilik (self) teki icras覺 olarak tan覺mlayabiliriz. Olgun kendilik, ak yaant覺s覺n覺 olgun savunma d羹zenekleri i癟inde yaar; ak覺 ve sevgiliyi kendisine sunulan varolma f覺rsat覺ndan dolay覺 y羹celtmeyi (sublimation); kendisini yeterince onlara adamay覺 (alturism) bilir. Ak覺 ve sevgiliyi 羹st羹n tutar ama mutlaklat覺rmaz; iyilik vaadine uygun bi癟imde elenmeye, kendisini ve sevgilisini eylemeye (humor) 癟al覺覺r. Yaam覺n ger癟eklerine g繹zlerini kapamaz; kendi s覺n覺rlar覺n覺n fark覺ndad覺r; isteklerinin radikal bir savunucusudur ama durulmas覺 gereken yerde durur, diretmez (supression). 襤likinin ger癟eklii i癟inde sal覺kl覺 iletiimin yollar覺n覺 arar; “繹teki”nin haklar覺n覺 ihlal etmemek i癟in gerekli 繹zeni g繹sterir. Cinsellii d覺lamaz, eros ve agape yi birbirinin kar覺s覺na dikmez. Ak覺na bir kar覺l覺覺 talep eder ama zorlamaz, sevileni 繹zg羹r b覺rak覺r, man羹p羹lasyondan medet ummaz. Bunlar d覺覺nda kalan ak yaant覺lar覺 ise, bizim “kar覺l覺ks覺z ak sendromu” ad覺n覺 vereceimiz spektrumun i癟ine d羹er.
Kar覺l覺ks覺z ak sendromu spektrumu
Kar覺l覺ks覺z ak sendromu spektrumu i癟in 繹nerdiimiz yeni modelin 羹zerine inaa olduu temel 繹zellikler, iki karakteristie dayanmaktad覺r. Birincisi, yeni model, insan覺 tek ba覺na, kapal覺 Newtoniyen bir sistem olarak alg覺lamaz; dier insanlarla “iliki”leri ve “diyalog” i癟inde kavramaya 癟al覺覺r; bu y羹zden niceliksel ve betimsel farkl覺l覺klar覺n yan覺s覺ra, niteliksel ve dinamik farkl覺l覺klar覺 繹ne 癟覺kar覺r; yaln覺zca ak patolojisi yaayan kiinin deil, ilikinin kar覺-kiisinin tutum ve davran覺lar覺n覺 da g繹z繹n羹nde bulundurmay覺 繹nerir. “Kar覺l覺ks覺z ak sendromu spektrumu”nun anla覺labilmesi i癟in, 繹zellikle savunma d羹zenei olarak yans覺tmal覺 繹zdeimin (projective identification) kullan覺ld覺覺 durumlarda, arzunun y繹neldii ger癟ek ya da imgesel ak nesnesinin 繹zelliklerinin de ayr覺ca incelenmesi gerekmektedir.
Modelin ikinci karakteristii ise, insan arzusunun ay覺rt edici niteliinin “bakas覺n覺n arzusunu arzulamak” olduu noktas覺ndan hareket edilmesidir. Tan覺mlad覺覺m覺z spektrumun “kar覺l覺ks覺z ak sendromu” ad覺yla an覺lmas覺n覺n nedeni de budur. Arzusu ak ilikilerinde (ger癟ek ya da imgesel) kar覺l覺覺n覺 bulamad覺覺nda kii, eer “sal覺kl覺 ak yaant覺s覺” i癟in uygun bir kendilik geliimine sahip deilse, bu sendrom spektrumu i癟erisinde yer alan davran覺lar sergilenmektedir. Sergilenen davran覺lardaki psikopatolojinin iddeti ise, kullan覺lan savunma d羹zeneklerine g繹re deimektedir.
Buna g繹re, “kar覺l覺ks覺z ak sendromu spektrumu”nun bir ucunda ger癟ek ya da imgesel d羹zeyde sevdiini d羹羹nd羹羹 kimsenin arzusunu istedii d羹zeyde elde edemeyenlerin g繹sterdii, 癟ounlukla mazokistik nitelikte olan ve normal s覺n覺rlar i癟inde deerlendirebilecek tepkiler, dier ucunda ise, g羹n羹m羹z psikiyatrisinde “Erotomani”, “De Clerambault Sendromu” gibi adlar alan tekli-sanr覺sal (monodelusional) bozukluk yer almaktad覺r. Sendromun ortas覺nda, normale yak覺n olan k覺sm覺nda, son zamanlarda, 羹zerinde bir anlamaya var覺lamamas覺na ramen “karasevda” (infatuation) (12), “obsesif ak”, “fanatik ak” (Zona ve ark 1993; Meloy ve Gothard 1995) bal覺覺 alt覺nda s覺n覺fland覺r覺lmaya 癟al覺覺lan bozukluk ile “De Clerambault Sendromu”na yak覺n olan k覺sm覺nda “borderline erotomani” ad覺yla an覺lan, “sanr覺sal olmayan (nondelusional) erotomani” veya “癟覺lg覺nca balanma bozukluu” (violent attachment bozukluu) gibi adlar da alan (Meloy 1989) sanr覺n覺n olmamas覺 ve iddet g繹sterileriyle karakterize bozukluk bulunmaktad覺r.
imdi bunlar覺 birer 繹rnekle g繹stermeye 癟al覺al覺m:
VAKA I: (Mazokistik, normal s覺n覺rlara yak覺n ak patolojisi)
Muayenehanenin telefon numaras覺n覺 g羹nlerce d羹羹nd羹kten, bir癟ok teredd羹t yaad覺ktan sonra rehberden bulmu, utanarak ve sesinin bile tan覺nabileceinden korkarak temkinli bir ekilde alm覺t覺. Hala 羹phe ve utan癟 i癟erisindeydi. Hi癟bir not tutmamam覺, kimliiyle ilgili isminden baka bir ey bilmemi istedi. Onun gibi elli ya覺nda, 繹nemli bir i kad覺n覺n覺n, ancak k覺z覺n覺n yaayabilecei b繹yle bir duruma nas覺l oldu da d羹t羹羹n羹 anlayam覺yordu. Evet onun da kafas覺 kar覺覺kt覺 ama buraya asl覺nda kendisi i癟in gelmemiti.癟 ay 繹nce kocas覺 kalp krizi ge癟irmiti; 癟ok 羹k羹r 繹nemli bir ey olmadan atlatm覺lard覺 bu sorunu. Fakat birlikte y羹r羹tt羹kleri i yerinde, t羹m sorumluluklar kendi 羹zerine kalm覺t覺. Kolay i deildi; milyarlarca liral覺k ilere imza atmak durumundayd覺. Neyse ki, einin 羹st d羹zey b羹rokrat bir arkada覺 imdad覺na yetimiti; ilerin 癟ekip 癟evrilmesinde ona yard覺mc覺 oluyordu. ok zeki bir adamd覺; d羹nyay覺 da 癟ok 繹nemsemiyordu; y覺llar 繹nce kar覺s覺ndan boanm覺t覺; tek ba覺na ve kendince ya覺yor, 癟evresinde 癟apk覺nl覺覺yla tan覺n覺yordu. B羹roda ilere ara verdikleri bir s覺rada birg羹n “kazanova”, einden baka hayatta hi癟bir erkek tan覺mam覺 olan arkada覺n覺n kar覺s覺na da kancay覺 takmak da gecikmemiti. Yok kancay覺 takmad覺覺n覺, kancan覺n kendi kalbine sapland覺覺n覺 s繹yl羹yordu. Hayat覺n o g羹ne kadar anlams覺z olduunu anlam覺, t羹m enerjisini ne pahas覺na olursa olsun arkada覺n覺n kar覺s覺n覺n kalbini kazanmaya adam覺t覺. Hi癟 uyuyamad覺覺n覺, yemek yemediini, kendisini i癟kiye verdiini s繹yl羹yordu. K繹t羹 durumu her halinden belli oluyordu. Kocas覺ndan sonra bir de bu dostlar覺n覺n sal覺覺na bir ey olmas覺ndan endieliydi; onun i癟in bir ey yapmak istiyor ama ne yapaca覺n覺 bir t羹rl羹 kestiremiyordu. Dorusu ba覺ndan atmaya da pek niyeti yoktu; t羹m bu olup bitenden i癟ten i癟e zevk almad覺覺n覺 s繹yleyemezdi; zaten her eyi allak bullak eden de yaad覺覺 bu kar覺覺k duygulard覺. Hen羹z onun elini bile tutmad覺覺, tek kelime olumlu bir s繹z s繹ylemedii halde kendisini kocas覺na ihanet etmi say覺yordu. O tan覺nm覺 bir kad覺nd覺, ne ihaneti ne kar覺覺k duygular yaad覺覺 bu adama bir ey olmas覺n覺 i癟ine sindirebiliyordu.
Bir s羹re sonra orta ya覺n sonlar覺nda, “g繹rm羹 ge癟irmi” olduu izlenimi her halinden belli olan, kibar, etkileyici bir bey randevusuna geldi. nceki kad覺n覺n 繹yk羹s羹nden hi癟 s繹z etmedi, a癟覺k癟a bu yatan sonra yaam覺nda ilk kez “ak hastal覺覺”na yakaland覺覺n覺 s繹yleyerek s繹ze balad覺. Kendisine ne olduunu anlayam覺yordu, eer aktan s繹z etmese hi癟 tart覺mas覺z “depresyon” tan覺s覺 al覺rd覺. Ona depresyon denilmesini engeleyen tek durum, “o beni kabul eder, ak覺ma kar覺l覺k verirse t羹m bu halim gider, d羹nyan覺n en mutlu insan覺 ben olurum” s繹zleriydi. Bunca y覺l覺n kazanovas覺, her t羹rl羹 g繹n羹l iinde usta olmas覺na ramen kad覺n-erkek ilikilerinde bir gen癟 k覺zdan bile daha acemi olan bir kad覺n覺n kalbini nas覺l kazanamazd覺? Bu kad覺n覺n arkada覺n覺n ei olmas覺n覺n yaratt覺覺 su癟luluk da her eye tuz biber ekiyordu. Bu adam, “o” adamd覺 ama b繹yle bir y羹zletirmeye giri(e)medim zaten b繹yle bir giriimin nas覺l bir fayda salayaca覺n覺 da 癟繹zemedim. Birka癟 oturum, “ak yaant覺s覺”nda neler olduunu konumadan dinledim; sonra birg羹n kazanova, telefonla kendisini iyi hissettiini, olumsuz bir gelime olursa yeniden bavuraca覺n覺 kibar bir dille anlatarak g繹r羹meyi iptal etti.
Ve ard覺ndan nedense beklediim bir gelime oldu. Neredeyse kazanovan覺n “ak hastal覺覺” belirtilerinin t覺pat覺p ayn覺s覺 ve hatta biraz da disosiyatif g繹r羹n羹mlerle zenginlemi bir halde bu kez onuruna fazlas覺yla d羹k羹n han覺mda bag繹stermiti. Israrl覺 癟abalara dayanamam覺, nihayet sonunda o da aka kar覺l覺k vermi ama birka癟 g羹n s羹ren duygusal yak覺nlama ve sonra ilk bedensel yak覺nl覺k, her eyin bitmesi i癟in yetip de artm覺t覺. Sanki kazanovan覺n bunca 覺srar覺 ve yaad覺覺 duygusal alt羹st olu, yaln覺zca bu birka癟 g羹n i癟indi. Kad覺n, hen羹z hayat覺nda ilk kez ak覺n cokusunu yaarken ve daha ne olduunu anlayamadan adam, tam bir geri 癟ekilme yaamaya balam覺t覺; d羹ne kadar kad覺n覺 kazanmaya y繹nelik 覺srar覺, imdi tersine d繹nm羹, bir yolunu bulup onunla g繹r羹memeyi baarabilmek tek amac覺 haline gelmiti. Kad覺nsa 癟aresizdi, onurunu ayaklar alt覺na alarak ve hatta yakalanma riskini g繹ze alarak adamla g繹r羹ebilmek i癟in inan覺lmaz yollar deniyordu. B羹t羹n bunlar覺 kendisine yak覺t覺ram覺yordu; yirmili yalar覺ndaki 羹niversite 繹rencisi k覺z覺 yaasa bile kald覺ramayaca覺 olaylar, imdi onun ba覺na geliyordu; her eyi, bu kabusu unutmak istiyordu. Bu isteinden ve hayattaki her eyden bir tek koulda vazge癟erdi: “O” geri d繹nse ve sevdiini s繹ylese…
VAKA II: (Fanatik ak; karasevda; obsesif ak)
Yaad覺覺 ac覺dan ve utan癟tan kurtulmak i癟in yalvaran g繹zlerle bak覺yordu; nas覺l dayan覺lmaz bir durumda olduu her halinden belliydi. Ankara ya g繹癟 edeli be y覺l kadar olmutu. Geldikleri 襤癟 Anadolu k繹y羹nde yaarken belli belirsiz olan kocas覺n覺n ie yaramazl覺覺, s羹ms羹kl羹k d羹zeyindeki s覺k覺lganl覺覺, Ankara ya geldiklerinde iyicene g羹n 覺覺覺na 癟覺km覺, kocas覺na i bulmak da dahil olmak 羹zere t羹m g繹revler onun s覺rt覺na y羹klenmiti. Bir s羹re iki k羹癟羹k 癟ocuklar覺yla birlikte akrabalar覺n覺n yan覺nda idare etmiler ama sonra kad覺n覺n girikenlii, sorup soruturmalar覺 ve dileri t覺rnaklar覺yla 癟abalamalar覺yla bir gecekondu ina etmeyi baarm覺lard覺.
Ne olduysa o musibet g羹n oldu. Belediye zab覺tas覺 yanlar覺na g羹venlik g羹癟lerini de alarak yuvalar覺n覺 yerle bir etmeye gelmiti. Gururluydu, i癟i yan覺yordu ama gerekirse evlerini yeniden yapacak kadar kendisini g羹癟l羹 hissediyor, dierleri gibi ortal覺覺 velveleye vermiyordu. Kocas覺 iteydi; iki 癟ocuunu yan覺na alm覺, bir k繹ecikte y覺k覺m覺 izliyordu. Hallerine ac覺yan bir polis memuru yanlar覺na gelmi, nereli olduklar覺n覺, ne yapacaklar覺n覺 sorarak ac覺lar覺n覺 biraz olsun hafifletmeye 癟al覺覺yordu. O g羹n onlar覺n evlerine s覺ra gelmedi; mahallenin direnci ie yaram覺, y覺k覺m yar覺m kalm覺t覺. Derdini paylaan polis memuru oradan ayr覺l覺rken bir s覺k覺nt覺s覺 olduunda karakoldan kendisini arayabileceklerini s繹ylemiti.
Ertesi g羹n, belki y覺k覺ma engel olunabilecei gerek癟esiyle memuru karakolda ziyarete gitti. Tekrar konutular; konumakla kalmay覺p bak覺t覺lar, anlat覺lar. Memurun da iki 癟ocuu vard覺. 襤lk zamanlar g繹zleri aklar覺ndan baka bir eyi g繹rmezken, bir s羹re sonra bulumalar konusunda, ailesinin durumunu gerek癟e g繹sterip polis memuru ayak diremeye balad覺. Memur giderek isteksizleti, aralar覺ndaki ilikinin ge癟ici bir heves olduunu, ikisinin de aile sorumluluklar覺na d繹nmeleri gerektiini s繹yleyerek kendi kabuuna 癟ekildi.
da b繹yle yapmalar覺 gerektiini biliyordu ama yine de her g羹n karakolun 繹n羹ne gitmekten, yemek ve i 癟覺k覺lar覺nda memurla bir kez olsun konumaya 癟al覺maktan kendisini al覺koyam覺yordu. abas覺nda hep baar覺s覺z oluyor ama adeta batt覺k癟a ak覺na daha 癟ok saplan覺yordu. G繹z羹 ne kocas覺n覺, ne 癟ocuklar覺n覺 ne de ayaklar alt覺na ald覺覺 gururunu g繹r羹yordu; yaamak anlam覺n覺 yitirmi, eza cefa halini almaya balam覺t覺. Art覺k dayanacak hali kalmam覺t覺
VAKA III: (Borderline erotomani; sanr覺sal olmayan erotomani; 癟覺lg覺nca balanma bozukluu)
27 ya覺nda, bekar, bayan, din dersi 繹retmeni, kendi isteinin d覺覺nda, sevgilisi olduunu ileri s羹rd羹羹 bir gencin 繹nerisi 羹st羹ne onunla ilikisini d羹zeltebilmek amac覺yla klinie bavurdu.
Bir y覺l 繹nce bir konferansta, 襤slami kesimde gen癟ler aras覺nda olduk癟a sevilen bir gen癟 ayd覺n覺 g繹rm羹 ve a覺k olmu. Birg羹n tezini bahane ederek onunla tan覺ma f覺rsat覺 bulmu, tezini bast覺rmak istediini, asl覺nda tezin bahane olduunu, kendisiyle tan覺man覺n peinde olduunu s繹ylemi. Bug羹nden sonra g羹nde kimi zaman 40-50 ye varacak ekilde, bazen cinsel i癟erikte olmak 羹zere gencin 癟ar覺 cihaz覺na ak mesajlar覺 ge癟meye balam覺. Ona g繹re, ilk g繹rd羹羹 anda gen癟 ayd覺n da ondan 癟ok etkilenmi ama 襤slami 癟evrenin bask覺s覺yla sevgisini ifade edemiyor, 癟ekingen davran覺yormu.
Son iki aydan beri 癟ar覺 cihaz覺na mesaj b覺rakmakla yetinmiyormu; bu gencin evini bulmu, bir癟ok gece belki eve al覺r diye evin 繹n羹nde beklemeye; gittii yerlere gitmeye, arkadalar覺n覺n 繹n羹nde onun kendisiyle konumak i癟in zorlamaya balam覺. Bir keresinde bu gencin arkadalar覺 hastay覺 balar覺ndan atabilmek i癟in onu ehrin meydan覺nda d繹vm羹ler. Bu olay覺n ard覺ndan aralar覺ndaki gerilim ve genci takip ve ikna 癟abalar覺 daha da younlam覺. Genci 繹l羹mle tehdit etmeye, hi癟 deilse 繹b羹r d羹nyada birbirlerine kavuacaklar覺n覺 s繹ylemeye balam覺. Hatta bir siyasi partiyle balant覺s覺 olan karate okulunun y繹neticilerini kendi namusunu kirlettii gerek癟esiyle bu genci tehditte kullanm覺. Sonunda gen癟, bir avukat tutmak ve gerekirse durumu mahkemeye intikal ettirmek i癟in harekete ge癟mi. Bu arada eer bir doktora giderse, kendisiyle konuabileceini s繹yleyerek hastay覺 klinie g繹ndermeyi baarm覺.
Klinie bavurduunda yaln覺zca bu gen癟le kendisini bir kere konuturmay覺 salamam覺z i癟in geldiini, bu tek konuman覺n kendisine yeteceini, bu gence onun kendisini ne kadar sevdiini kan覺tlayaca覺n覺 s繹yleyen hasta, siyasi partideki yak覺nlar覺na bask覺 yapt覺rarak bu gen癟le tan覺klar覺n yan覺nda g繹r羹meyi salad覺. Gen癟, tan覺klar覺n yan覺nda hastayla ilgili hi癟bir duygusal balant覺s覺 olmad覺覺n覺 a癟覺klad覺. Bunun 羹zerine hastan覺n ajitasyonu daha da artt覺; gencin kendi duygular覺n覺 a癟覺klamaktan korktuunu, 癟羹nk羹 襤lahiyat Fak羹ltesi hocalar覺n覺n kendisiyle ilgili 癟覺kartt覺覺 dedikodulardan etkilendiini s繹yledi. 襤lahiyat hocalar覺n覺, hatta elerini tehdit etmeye balad覺.
Bu arada g繹r羹melere gelmeyi de aksatmadan s羹rd羹ren hastaya bu tutumlar覺n覺n devam etmesi halinde konunun adli psikiyatriye havalesinin 繹n羹ne ge癟emeyeceimizin bildirilmesi 羹zerine, davran覺lar覺n覺 kontrol etmeye 癟al覺aca覺na ve 4 mg/g羹n pimozid almaya s繹z verdi ve bir han覺m terapistin g繹zlemcilii alt覺nda bireysel psikoterapisi s羹rd羹r羹lmeye 癟al覺覺ld覺 ancak baar覺 salanamad覺.
VAKA IV: (Primer erotomani; De Clerambault sendromu)
28 ya覺nda, bekar, ilkokul mezunu, tar覺m i癟isi bayan hasta. Kafas覺nda zonklama, kol ve bacaklar覺nda uyuma ve gerilme hissi yak覺nmalar覺yla acil servis bavurusu 羹zerine yat覺r覺ld覺.
Yak覺nlar覺ndan kendisinden 15 ya b羹y羹k, evli ve iki 癟ocuk sahibi 羹st d羹zey bir b羹rokrat覺n kendisine a覺k olduunu ve 繹nemli kiilerle balant覺s覺 bulunduunu iddia ettii, son zamanlarda ise bedensel yak覺nmalar覺n覺n ortaya 癟覺kt覺覺 繹renildi.
癟 y覺l 繹nce 繹len babas覺n覺n rahats覺zl覺覺 d繹neminde kendilerine 癟ok yard覺mc覺 olmu bir kasaba doktorunun baka yere tayinini engellemek amac覺yla gitmi olduu bakanl覺kta s繹zkonusu 羹st d羹zey b羹rokratla tan覺m覺. Ona g繹re bu b羹rokrat kendisini g繹r羹r g繹rmez a覺k olmu ve evlenme teklif etmi. Hasta ilk繹nce bu teklifi reddetmi, ard覺ndan kabul edip nian haz覺rl覺klar覺na baland覺覺 s覺rada b羹rokrat覺n evli ve iki 癟ocuklu olduu ortaya 癟覺km覺. Ancak hasta buna ramen m羹stear beyin kendisini 癟ok sevdiini bildiini 癟羹nk羹 il癟elerindeki kaymakam覺 ve sevmedii devlet g繹revlilerini tayin etmesinden bunu anlad覺覺n覺, g羹nde 8-10 kere bakanl覺覺 arad覺覺n覺, hemen telefon kapansa bile onun “Alo!” demesinden ne kadar sevgi dolu olduunun belli olduunu s繹yl羹yordu.
Bu tarzda “ilikileri” s羹rerken iki y覺l 繹nce m羹stear覺n kendisiyle tart覺mas覺 ve onu makam覺ndan kovmas覺 羹zerine uykusuzluk, itahs覺zl覺k, s覺k覺nt覺, 癟ok sigara i癟me, 羹z羹nt羹 eklinde yak覺nmalar覺 olmu; 羹癟 ay s羹ren bu yak覺nma d繹neminde onbe kilo kaybetmi, ancak daha sonra m羹stear bey i癟in h覺rka 繹rm羹, bu h覺rkay覺 bir kravat ve g繹mlekle birlikte adresine g繹ndermi. Bu hediyelerden sonra m羹stear覺n onunla konumaya balad覺覺n覺, bar覺t覺klar覺n覺 d羹羹nen hasta, hastaneye yatmadan 繹nce ilikilerinin bozulduunu, m羹stear覺n telefonlara 癟覺kmad覺覺n覺, bu nedenle s覺k覺nt覺dan hastaland覺覺n覺 s繹yl羹yor. M羹stear覺n bu tarzda davranmas覺n覺 boanamad覺覺 i癟in duyduu mah癟ubiyete bal覺yor; yoksa asl覺nda kendisini 癟ok sevdiini belirtiyordu.
Hastaneye yat覺覺ndan bir s羹re sonra olduk癟a 繹forik ve canl覺 olan, devletin 癟eitli kademelerinde bir癟ok tan覺d覺覺n覺n bulunduunu, h羹k羹metin onlara sunduu projelerle icraat yapt覺覺n覺 s繹yleyen hasta, b羹t羹n bunlar覺 Allah vergisi yeteneine, babas覺n覺n 癟ok geni bir 癟evresi olmas覺na bal覺yordu.
Hasta yak覺nlar覺, o g羹ne kadar belirgin bir davran覺 bozukluu g繹zlemedikleri hastan覺n babas覺n覺n 繹l羹m羹n羹n ard覺ndan yaad覺覺 iki ayl覺k a覺r bir matemden sonra bu ak hikayesini uydurduunu ve bu senoryaya g繹re davranmaya balad覺覺n覺 bildiriyorlar.
Psikiyatrik deerlendirilmesi sonucunda bipolar miza癟 bozukluu (manik atak) + primer erotomani tan覺s覺 alan hastaya 15 mg/g羹n trifluoperazin verilmesi ve haftada 羹癟 g羹n bireysel psikoterapi yap覺lmas覺 planland覺. 襤ki ay sonra mizac覺nda yat覺ma, sanr覺sal sisteminde yumuama balad覺. Tedaviye lityum eklenerek bir y覺ldan beri ayaktan izlenen hastan覺n duygular覺nda hafif dalgalanmalar olmakla birlikte erotomanik sanr覺s覺 deimeden s羹rmektedir.
VAKA V:
35 ya覺nda, bekar ilkokul mezunu bayan hasta. Ellerinde titreme, 癟arp覺nt覺, sinirlilik, alama, ba覺rma, k覺r覺p d繹kme yak覺nmalar覺yla bavurdu. Ailenin be k覺z 癟ocuundan en k羹癟羹羹. Okul baar覺s覺zl覺覺 nedeniyle ilkokulu 7 y覺lda bitirdikten sonra orta繹renimine devam etmemi. Gen癟lik y覺llar覺ndan beri kavgac覺l覺k, huzursuzluk, s羹rekli bedensel yak覺nma getirmesi nedeniyle 癟eitli antidepresanlar覺 d羹zensiz olarak kullan覺yormu.
Bir y覺l 繹nce evde illerinde yay覺n yapan bir radyoyu dinlerken, iir okuyan spiker dikkatini 癟ekmi, onunla tan覺mak i癟in youn bir istek duymaya balam覺. ok 癟eitli yollar覺 deneyerek sonunda bunu baarm覺. Tan覺t覺ktan sonra ilgisi daha da younlam覺; onsuz olamayaca覺n覺 d羹羹nmeye, her zaman her yerde onun sesini duymay覺, yan覺nda olmay覺 istemeye balam覺. G羹nde 15-20 kez telefonla arar, reddedildii halde konumak i癟in g羹nde birka癟 kere radyoya gidermi. Spikerin onu sevdiiyle ilgili belirgin bir tutum 繹rnei veremezken, daha 癟ok spikerin reddinin iddetli olmamas覺n覺 sevildiine yorumlayan hasta, bir keresinde spikerden dayak yedii halde bu d羹羹ncelerinden ve arzusundan vazge癟memi. 襤la癟 paras覺ndan bile keserek ona hediyeler almay覺 s羹rd羹rm羹. Spiker bir癟ok kere hastaya hakaret etmi, 癟eitli bi癟imlerde reddini ifade etmeye 癟al覺m覺 ancak hasta spikerin ger癟ekte kendisini sevdiini, 癟evresindekilerin onu engellediini d羹羹n羹yormu. Hastaneye bavurmadam 羹癟 ay 繹nce spiker bu kez bir bakas覺yla nianland覺覺n覺 s繹yleyince, yukar覺daki yak覺nmalar覺 ortaya 癟覺km覺; daha 繹nceki depresif belirtiler artm覺.
Distimi + erotomani tan覺s覺yla ve 6 mg/g羹n pimozid verilerek bir ay klinikte izlenen hasta, taburculuu s覺ras覺nda spikeri art覺k ho bir an覺 olarak kalbine g繹md羹羹n羹, kendine yeni bir yol 癟izmek istediini bildiriyordu.
Sonu癟
Bu yaz覺da, betimleyici psikiyatrinin s覺n覺rlay覺c覺 bak覺覺yla yeterince kavranamayan ak patolojilerini, insan arzusuna getirilen Hegelci tan覺m uyar覺nca, geni bir spektrum i癟inde ele alan yeni bir modelin tasla覺n覺 sunduk. Bu modelde ak patolojileri “kar覺l覺ks覺z ak sendromu spektrumu” ad覺 alt覺nda ele al覺nmaktad覺r. “Kar覺l覺ks覺z ak sendromu spektrumu”nun bir ucunda ger癟ek ya da imgesel d羹zeyde sevdiini d羹羹nd羹羹 kimsenin arzusunu istedii d羹zeyde elde edemeyenlerin g繹sterdii, 癟ounlukla mazokistik nitelikte olan ve normal s覺n覺rlar i癟inde deerlendirebilecek tepkiler, dier ucunda ise, g羹n羹m羹z psikiyatrisinde “erotomani”, “De Clerambault Sendromu” gibi adlar alan tekli-sanr覺sal bozukluk yer almaktad覺r. Sendromun ortas覺nda, normale yak覺n olan k覺sm覺nda, “karasevda” (infatuation), “obsesif ak”, “fanatik ak” gibi adlar verilen bozukluk ile “De Clerambault sendromu”na yak覺n olan k覺sm覺nda “borderline erotomani” ad覺yla an覺lan, “sanr覺sal olmayan erotomani” veya “癟覺lg覺nca balanma bozukluu” (violent attachment bozukluu) gibi adlar da alan sanr覺n覺n olmamas覺 ve iddet g繹sterileriyle karakterize bozukluk bulunmaktad覺r.
Arzusu kendisinin istedii d羹zeyde kar覺lanmayan, geri 癟evrilen ya da geri 癟evrildiini d羹羹nen kiinin tepkilerinin spektrumun neresinde yer alaca覺, kiinin sal覺kl覺 bir kendilik organizasyonu g繹sterip g繹stermemesine, nesne ilikileri a癟覺s覺ndan sergiledii geliimsel performansa ve bavurduu savunma mekanizmalar覺na bal覺d覺r. Kendilik organizasyonu veya nesne ilikileri a癟覺s覺ndan hangi noktaya gelindii, hangi savunma mekanizmalar覺 ve hangi e (partner) 繹zelliklerinin “kar覺l覺ks覺z ak sendromu spektrumu”nu nas覺l belirleyip etkiledii bir baka yaz覺n覺n konusudur. Bir baka yaz覺da mutlaka ele al覺nmas覺 gereken dier noktalar da, bu modelin kapsam覺 i癟inde ya da buna benzer bir baka modelde, ak patolojileriyle 癟ok yak覺ndan balant覺l覺 olan k覺skan癟l覺k patolojileri (Mullen ve Pathe 1994) ve ak ve k覺skan癟l覺k patolojilerine kar覺 tedavi yakla覺mlar覺d覺r.
